Dereń jadalny - owoc

Opis

Dereń jadalny – historia rośliny 

Dereń jadalny (Cornus mas L.) jest rośliną owocodajną należącą do rodziny dereniowatych. W naturalnych warunkach spotkać go można na rozległych terenach Eurazji – od obszarów południowo-wschodniej i środkowej części Europy, aż po Kaukaz i środkową część Azji. Roślina znana była już w czasach prehistorycznych – od samego początku wykorzystywane były nie tylko jej owoce i kwiaty, ale również liście i kora. Początkowo z drewna derenia powstawały solidne narzędzia oraz broń, natomiast z kory pozyskiwany był żółty barwnik. Z nasion rośliny tłoczony był natomiast olej. Indianie używali kory derenia jadalnego do leczenia malarii, natomiast Hipokrates polecał wywary z liści na nieprzyjemne dolegliwości żołądkowe. 

Dereń pojawił się również w literaturze, gdzie m.in. w poemacie „Złoty wiek” Owidiusz podał przepis na przygotowanie konfitur z derenia. Pliniusz natomiast zachwycał się kwitnącymi dereniami. Dereń znany był również w klasztorach, w których mnisi wytwarzali z niego leki. Pestki z owoców derenia odnalezione zostały podczas prac wykopaliskowych w Biskupinie. Niegdyś dereń był popularnym elementem staropolskiej kuchni, ponadto przez dłuższy czas uważany był za symbol luksusu. Obecnie o roślinie mówi się, że są to „polskie oliwki”. 

Wymagania i uprawa derenia  

Kiedyś dereń jadalny bardzo często spotykany był jako krzew owocujący w parkach i ogrodach, zwłaszcza szlacheckich. Kiedy jednak pałace i dwory zaczęły znikać, spadło również zainteresowanie samą rośliną. Obecnie ponownie obserwuje się znaczny wzrost zainteresowania zarówno uprawą amatorską, jak i towarową pięknych czerwonych owoców derenia. Od kilkunastu lat uprawę i szerokie możliwości wykorzystania derenia promuje Arboretum w Bolestraszycach. Znaleźć tam można największą w kraju kolekcję odmian derenia jadalnego.  

Dereń to roślina długowieczna, która może rosnąć ponad 100 lat, przez cały czas rodząc zdrowe i wartościowe owoce. W Polsce osiąga średnio od 4 do 7 m wysokości. Charakteryzuje się wysoką mrozoodpornością oraz niewielkimi wymaganiami glebowymi – można go uprawiać zarówno na stanowiskach lekkich i średnich, jak i ciężkich. Preferuje gleby o odczynie obojętnym lub lekko zasadowym. Chociaż doskonale owocuje na stanowiskach słonecznych i osłoniętych od wiatru, sprawdzi się również w półcieniu. Dobrze znosi okresy suszy, ponadto wyróżnia się wysoką odpornością na ataki szkodników oraz porażenie przez patogeny grzybowe. 

Dereń jadalny jest rośliną, która bardzo powoli wchodzi w okres owocowania. Na szczepionych drzewkach pierwsze owoce pojawiają się już w 2-3 roku po posadzeniu, natomiast pełnię owocowania roślina osiąga w wieku ok. 15 lat. W przypadku wysiewu nasion, pierwsze owoce z drzewka uzyskuje się po ok. 10 latach. Do tego czasu dereń może pełnić funkcje ozdobne. Roślina zakwita już pod koniec marca, tworząc drobne kwiaty barwy żółtej i stanowiąc jedną z pierwszych oznak zbliżającej się wiosny. Pierwsze listki pojawiają się pod koniec kwitnienia. Owoce są drobne i w zależności od odmiany mogą mieć różne kształty – od okrągłych przez owalne, aż po wydłużone. Roślina dojrzewa nierównomiernie, a główny zbiór owoców przypada na okres od sierpnia i września do początku października. 

Dereń jadalny – właściwości i zastosowanie 

Dereń jest rośliną o szerokim zastosowaniu, które wynika z bogatego składu chemicznego owoców, które mogą być spożywane zarówno na świeżo, jak również w postaci przetworzonej. Stanowią one cenne źródło witaminy A, C i P, a także żelaza, potasu wapnia, fosforu, cynku, manganu i miedzi oraz antocyjanów, które mają korzystny wpływ na zdrowie. Owoce dostarczają również niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu węglowodany, białka i tłuszcze, stanowiąc jednocześnie doskonałe urozmaicenie codziennej diety. Syrop z derenia wykorzystuje się przy leczeniu zapaleń skóry oraz choroby, jaką jest szkorbut. Wywar z korzeni derenia przydatny jest przy zapaleniu wątroby, a także przy leczeniu reumatyzmu, malarii i febry. Owoce derenia wykazują również działanie antyseptyczne, ponadto pomagają w utrzymaniu higieny jamy ustnej.

Już od wieków znane są cenne właściwości farmakologiczne owoców derenia. Zarówno świeże owoce, jak i sam sok wykorzystuje się jako środek przeciwbiegunkowy, przeciwbakteryjny, przeciwkrwotoczny, przeciwgorączkowy, przeciwcukrzycowy, przeciwreumatyczny, a także przeciwszkorbutowy. Dereń jadalny może być wykorzystywany również w procesach wspomagania leczenia anemii, ponadto wspomaga leczenie nerek i cukrzycy oraz wykazuje właściwości moczopędne. Okłady na czoło z wywaru owoców stosuje się z kolei w celu łagodzenia migren. Dereń jest również źródłem flawonoidów, które zwalczają toksyny, zapobiegając wystąpieniu stresu oksydacyjnego. Do celów leczniczych wykorzystuje się wszystkie części rośliny. 

Jak można wykorzystać owoce derenia?

Dojrzałe owoce derenia mają kolor ciemnoczerwony, niekiedy bordowy oraz lekko kwaskowy smak. Wraz z rozwojem uprawy derenia zwiększa się dostępność owoców, co pozwala na przywracanie dawnych przepisów, a także wprowadzanie smacznych i zdrowych owoców do wielu dań naszej kuchni. Spożywać je można zarówno na surowo, jak i w postaci syropów, konfitur, kompotów, soków, napojów orzeźwiających oraz nalewek. Z owoców można przygotowywać doskonałe przetwory, które zyskują piękny kolor i przyjemny aromat. Z powodzeniem można je wykorzystać na marmoladę oraz dżem. Owoce można ponadto suszyć, a następnie przygotowywać z nich doskonałe herbaty, ponadto bardzo dobrze sprawdzą się jako dodatek do mięs i sałatek. Niedojrzałe owoce można również kisić (zanim skórka zacznie zmieniać barwę na czerwoną). 

Z owoców lub liści derenia przygotowuje się także doskonałe nalewki, które już od dawien dawna chętnie gościły na szlacheckich stołach. Ten przygotowywany na szlacheckich dworach i pałacach napój przez wielu nazywany był królową nalewek, którą wyróżniał przepiękny kolor, doskonały zapach i słodko-cierpki smak. Dereniówki od lat wykorzystuje się również jako doskonały środek na przeziębienia, który jednocześnie wzmacnia odporność organizmu. Stosuje się je także przy zaburzeniach jelitowych.